ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG TẠP CHÍ KHOA HỌC TRONG KỶ NGUYÊN SỐ - GÓP PHẦN BẢO VỆ NỀN TẢNG TƯ TƯỞNG CỦA ĐẢNG VÀ LAN TỎA TRI THỨC KHOA HỌC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tạp chí khoa học không chỉ là nơi công bố kết quả nghiên cứu mà còn là thiết chế học thuật quan trọng thực hiện chức năng kiểm chứng, lưu giữ, phổ biến và lan tỏa các thành tựu tới cộng đồng nghiên cứu và xã hội. Bài viết phân tích vai trò của tạp chí khoa học đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số; làm rõ yêu cầu đổi mới hoạt động tạp chí theo hướng số hóa, chuẩn hóa, nâng cao chất lượng học thuật và đẩy mạnh hội nhập quốc tế; trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp phát triển hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam hiện đại, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, lan tỏa tri thức, tăng cường sức mạnh mềm quốc gia, phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước trong giai đoạn mới
1. Mở đầu
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ chiến lược, vừa
mang tính thường xuyên, lâu dài, vừa đặt ra những yêu cầu mới trong bối cảnh đất
nước bước vào giai đoạn phát triển với nhiều thời cơ và thách thức đan xen. Đại
hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường
bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái,
thù địch; đồng thời khẳng định vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo
và chuyển đổi số trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Cùng với đó, Nghị
quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị và Kế hoạch số 52-KH/BCĐDTW
ngày 30/12/2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
đã tạo những định hướng quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền, đấu
tranh chính luận và lan tỏa các giá trị tư tưởng, lý luận của Đảng trong điều
kiện mới.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số làm thay đổi sâu sắc phương
thức sản xuất, lưu trữ và lan truyền thông tin. Tri tuệ nhân tạo không chỉ hỗ
trợ xử lý dữ liệu mà còn tham gia vào quá trình tạo lập nội dung, phân tích
hành vi người dùng và tự động hóa hoạt động truyền thông, xuất bản (Phạm Minh
Tuấn, 2025). Cùng với những cơ hội mới, các quan điểm sai trái, thông tin thiếu
kiểm chứng, những luận điệu xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng
hoặc bóp méo chủ trương, đường lối của Đảng cũng được lan truyền bằng nhiều
hình thức ngày càng tinh vi, thậm chí núp bóng các sản phẩm mang dáng dấp học
thuật. Điều đó cho thấy công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay
không chỉ diễn ra trên lĩnh vực báo chí, truyền thông hay chính trị - tư tưởng
mà còn trực tiếp trên mặt trận học thuật. Các tạp chí khoa học, đặc biệt là tạp
chí khoa học xã hội, giữ vai trò quan trọng trong việc công bố kết quả nghiên
cứu, cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách, bảo vệ thành quả
nghiên cứu và góp phần nhận diện, phản bác những luận điểm sai lệch dưới danh
nghĩa khoa học. Đây cũng là kênh lan tỏa các giá trị của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới và thành tựu phát triển của đất nước
bằng ngôn ngữ khoa học khách quan, có sức thuyết phục. Vì vậy, chất lượng học
thuật, uy tín khoa học và khả năng lan tỏa của các tạp chí không chỉ phản ánh
trình độ phát triển của nền khoa học quốc gia mà còn có ý nghĩa trực tiếp đối
với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.
Trước yêu cầu của hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, nhiều tạp chí khoa
học trong nước, nhất là các tạp chí khoa học xã hội, vẫn còn những hạn chế về
hạ tầng số, chuẩn hóa quy trình xuất bản, mức độ quốc tế hóa và khả năng lan
tỏa học thuật. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới hoạt động tạp chí,
điều đó không chỉ nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học mà còn tăng
cường hiệu quả tuyên truyền, đấu tranh chính luận và bảo vệ nền tảng tư tưởng
của Đảng trong kỷ nguyên số.
2. Vai trò của tạp
chí khoa học đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của
Đảng trong kỷ nguyên số
Tạp chí khoa học - mặt trận học thuật
quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, bảo
vệ nền tảng tư tưởng của Đảng luôn gắn với tổng kết thực tiễn, phát triển lý
luận và công bố các kết quả nghiên cứu khoa học. Với chức năng tuyển chọn, phản
biện, thẩm định và phổ biến tri thức, tạp chí khoa học là một thiết chế học
thuật quan trọng, góp phần bảo đảm tính khoa học, khách quan và độ tin cậy của
các luận cứ được công bố. Đặc biệt trong các nghiên cứu về dân tộc, tôn giáo,
văn hóa, lịch sử, chủ quyền quốc gia, xây dựng Đảng… không chỉ cung cấp cơ sở
khoa học cho hoạch định chính sách mà còn góp phần đấu tranh với những nhận
thức sai lệch, xuyên tạc về Việt Nam. Vì vậy, tạp chí khoa học không chỉ là nơi
lưu giữ, lan tỏa tri thức mà còn là một bộ phận quan trọng của mặt trận tư
tưởng, lý luận.
Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí Cách
mạng Việt Nam (2025), Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Báo chí cách mạng phải
tiếp tục phát huy bản lĩnh cách mạng, có vai trò tiên phong trên mặt trận tư
tưởng - văn hóa, là trụ cột tư tưởng, lực lượng xung kích kiến tạo niềm tin và
sự đồng thuận trong xã hội; góp phần quan trọng trong việc nhân lên những giá
trị nhân văn, tiến bộ, lan tỏa mạnh mẽ tinh thần đổi mới, sáng tạo, truyền cảm
hứng học tập, lao động, cống hiến”. Yêu cầu đó đặt cho hệ thống tạp chí khoa
học xã hội cần nâng cao chất lượng học thuật và đóng góp hiệu quả vào công tác
bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Đổi mới hoạt động tạp chí
khoa học là yêu cầu tất trong kỷ nguyên số
Đại hội XIV của Đảng xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới
sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới
sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là điều kiện tiên quyết để Việt Nam phát
triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới. Định hướng này liên quan trực tiếp
đến hoạt động của hệ thống tạp chí khoa học. Khi không gian số trở thành môi trường lan truyền tri
thức và định hình nhận thức xã hội, công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
cũng đứng trước những yêu cầu mới. Nếu trước đây hoạt động đấu tranh phản bác
các quan điểm sai trái chủ yếu diễn ra trên báo chí và xuất bản truyền thống,
thì nay đã mở rộng sang môi trường số với tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi
ảnh hưởng rộng hơn nhiều lần. Các tạp chí khoa học cần đổi mới theo hướng số
hóa, chuẩn hóa, công khai, minh bạch và hội nhập quốc tế. Đây không chỉ là yêu
cầu nội tại của hoạt động xuất bản khoa học mà còn là nội dung quan trọng thực
hiện Nghị quyết 57-NQ/TW và các chiến lược chuyển đổi số quốc gia, góp phần
nâng cao hiệu quả tuyên truyền, giáo dục và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
bằng các sản phẩm khoa học có chất lượng và sức lan tỏa cao.
Chuẩn hóa và quốc tế hóa tạp
chí khoa học - điều kiện để lan tỏa tri thức chính thống và nâng cao
sức mạnh mềm học thuật của Việt Nam
Việc xây dựng hệ thống tạp chí đạt chuẩn không chỉ nhằm nâng cao vị thế
học thuật mà còn góp phần đưa các chủ trương, chính sách và thành tựu phát
triển của Việt Nam được tiếp cận, phân tích và lý giải trên các diễn đàn học
thuật trong nước và quốc tế. Thông qua các công bố khoa học có chất lượng,
những nghiên cứu về dân tộc, tôn giáo, văn hóa, lịch sử, quản trị quốc gia và
phát triển xã hội được giới thiệu một cách khách quan, có cơ sở khoa học và sức
thuyết phục cao.
Đối với các tạp chí khoa học xã hội, nhiệm vụ này càng có ý nghĩa đặc
biệt bởi đây là lĩnh vực trực tiếp nghiên cứu các vấn đề liên quan đến con
người, văn hóa, lịch sử, chính trị và phát triển xã hội. Mỗi công trình khoa
học được công bố không chỉ đóng góp cho tri thức mà còn góp phần khẳng định bản
sắc, giá trị và con đường phát triển của Việt Nam. Vì vậy, quốc tế hóa không
chỉ là yêu cầu hội nhập học thuật mà còn là phương thức quan trọng để gia tăng
sức mạnh mềm quốc gia thông qua các diễn đàn khoa học chính thống.
Nhằm thúc đẩy quá trình này, Đảng và Nhà nước đã từng bước hoàn thiện
khung pháp lý về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Sau
Nghị quyết số 57-NQ/TW, Chính phủ ban hành Nghị định số 262/2025/NĐ-CP và Bộ
Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN quy định về bài báo
khoa học và đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học Việt Nam. Các văn bản này đã cụ
thể hóa chủ trương xây dựng môi trường học thuật minh bạch, hiện đại và hội
nhập. Những yêu cầu mới như công khai bài báo trên Hệ thống thông tin quốc gia
về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; kiểm tra đạo văn; bảo đảm liêm
chính khoa học; minh bạch quy trình phản biện; chuẩn hóa dữ liệu trích dẫn… đã
tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc xây dựng không gian học thuật số hiện
đại. Đồng thời, các tiêu chí về DOI, chuẩn hóa dữ liệu số, chỉ mục khoa học,
phản biện kín, hội đồng biên tập và quản trị tạp chí điện tử đang tạo động lực
thúc đẩy các tạp chí khoa học Việt Nam chuyển đổi từ mô hình xuất bản truyền
thống sang mô hình xuất bản số chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập quốc tế.
Có thể khẳng định, xây dựng hệ thống tạp chí khoa học hiện đại, chuẩn
hóa và hội nhập quốc tế không chỉ là yêu cầu phát triển của nền khoa học quốc
gia mà còn quan trọng trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ở kỷ
nguyên số. Bởi bảo vệ nền tảng tư tưởng ngày nay không chỉ diễn ra trên lĩnh
vực chính trị, tư tưởng hay truyền thông mà còn được thực hiện bằng sức mạnh
của tri thức khoa học, chất lượng các công bố học thuật và vị thế của học thuật
Việt Nam trong không gian tri thức toàn cầu.
3. Đổi mới toàn diện
hoạt động tạp chí khoa học, góp phần bảo vệ nền tảng tư
tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới.
Đổi mới nhận thức
về vị trí, vai trò của tạp chí khoa học trong hệ sinh thái tri thức quốc gia.
Trong thời gian
dài, hoạt động tạp chí khoa học đặc biệt là tạp chí thuộc các lĩnh vực
khoa học xã hội thường được nhìn nhận chủ yếu như một kênh công bố kết quả
nghiên cứu. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh tri thức toàn
cầu, cách tiếp cận này không hẳn còn phù hợp. Tạp chí khoa học
ngày nay cần được nhìn nhận là một thiết chế học thuật quan trọng trong hệ thống
đổi mới sáng tạo quốc gia, thực hiện đồng thời các chức năng vừa xuất bản
vừa
kiểm chứng, lưu giữ và lan tỏa tri thức khoa học. Các tạp chí khoa học đồng
thời là
không gian học thuật góp phần xây dựng, bảo vệ và phát triển hệ giá trị quốc
gia, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị con người Việt Nam; cung cấp các luận cứ
khoa học phục vụ hoạch định chủ trương, chính sách; tham gia định hướng nhận thức
xã hội bằng những kết quả nghiên cứu có căn cứ khoa học và độ tin cậy cao.
Trong bối cảnh
các thế lực thù địch ngày càng sử dụng các phương thức tinh vi để truyền bá
thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng hoặc bóp
méo các chủ trương, đường lối của Đảng, việc nâng cao nhận thức về vai trò của
tạp chí khoa học chính là điều kiện tiên quyết để phát huy sức mạnh của mặt trận
học thuật trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Việc
nghị
quyết số 57-NQ/TW xác định chuyển đổi số là một trong những động lực quan trọng
thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đối với hệ thống tạp
chí khoa học, chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ vào quy trình xuất
bản mà còn là quá trình tái cấu trúc toàn diện mô hình hoạt động theo hướng hiện
đại, minh bạch và hội nhập quốc tế.
Các tạp chí khoa
học cần từng bước xây dựng và hoàn thiện hệ thống tạp chí điện tử với website
chuyên biệt, vận hành trên nền tảng quản lý xuất bản hiện đại như OJS (Open
Journal Systems); triển khai gán mã số DOI (Digital Object Identifier), ORCID
(Open Researcher and Contributor ID), Crossref, chuẩn hóa metadata và liên kết
dữ liệu khoa học số. Đồng thời, tăng cường khả
năng truy cập mở, kết nối với các cơ sở dữ liệu khoa học trong nước và quốc tế,
nâng cao năng lực số hóa toàn bộ quy trình tiếp nhận, phản biện, biên tập, xuất
bản và lưu trữ bài báo khoa học. Đối với các lĩnh vực chuyên
sâu ít được tiếp cận phổ biến thì chuyển đổi số còn tạo điều kiện quảng bá các kết
quả nghiên cứu đến cộng đồng học thuật quốc tế, góp phần nâng cao chỉ số trích
dẫn, tăng cường sự hiện diện của học thuật Việt Nam trong không gian tri thức
toàn cầu.
Nâng cao chất lượng học thuật, đẩy
mạnh quốc tế hóa và xây dựng môi trường xuất bản khoa học liêm chính - nâng cao vị thế
và sức mạnh mềm học thuật của Việt Nam
Trong bối cảnh
toàn cầu hóa và cạnh tranh tri thức ngày càng gay gắt, chất lượng học thuật đã
trở thành thước đo quan trọng phản ánh năng lực nghiên cứu, trình độ khoa học
và vị thế quốc gia trong không gian tri thức toàn cầu. Đối với các tạp chí khoa
học, đặc biệt là tạp chí khoa học xã hội, yêu cầu nâng cao chất lượng học thuật
không chỉ xuất phát từ nhu cầu phát triển nội tại của hoạt động nghiên cứu mà
còn gắn trực tiếp với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ các
giá trị văn hóa dân tộc và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trong điều kiện hội
nhập quốc tế sâu rộng. Với môi trường số hiện nay, uy tín của một tạp chí khoa học
không còn được đánh giá chủ yếu qua số lượng bài viết công bố mà ngày càng phụ
thuộc vào chất lượng nghiên cứu, mức độ tuân thủ các chuẩn mực học thuật quốc tế
và khả năng tạo ra ảnh hưởng khoa học đối với cộng đồng nghiên cứu trong và
ngoài nước. Vì vậy, việc xây dựng môi trường xuất bản khoa học liêm chính, minh
bạch và chuyên nghiệp là yêu cầu mang tính nền tảng.
Các tạp chí khoa
học đang ngày càng hoàn thiện quy trình phản biện khoa học theo hướng khách
quan, độc lập và minh bạch; tăng cường áp dụng mô hình phản biện kín hai chiều;
sử dụng các công cụ kiểm tra đạo văn và phát hiện gian lận học thuật; chuẩn hóa
dữ liệu nghiên cứu; nâng cao trách nhiệm của tác giả, phản biện viên và ban
biên tập trong toàn bộ quy trình xuất bản. Đây không chỉ là yêu cầu chuyên môn
mà còn là điều kiện để bảo vệ chân lý khoa học, củng cố niềm tin xã hội đối với
khoa học và ngăn ngừa sự xâm nhập của các quan điểm cực đoan, phiến diện hoặc
thiếu căn cứ khoa học vào đời sống xã hội. Từ góc độ bảo vệ
nền tảng tư tưởng của Đảng, những công trình nghiên cứu có chất lượng cao được
công bố trên các tạp chí khoa học chính là nguồn luận cứ khoa học quan trọng
góp phần giải thích, luận giải và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn của
đất nước; đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình hoạch định và hoàn
thiện chủ trương, chính sách. Trong nhiều trường hợp, sức thuyết phục của các
quan điểm, đường lối của Đảng không chỉ đến từ lập luận chính trị mà còn phụ
thuộc vào độ tin cậy của các bằng chứng khoa học và kết quả nghiên cứu được kiểm
chứng nghiêm ngặt thông qua hệ thống học thuật.
Ở góc độ rộng
hơn, việc nâng cao chất lượng và vị thế của các tạp chí khoa học còn gắn liền với
nhiệm vụ phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Nghị quyết
số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá
trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình dựng nước và giữ nước; là nguồn lực nội
sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh con người Việt
Nam. Các giá trị văn hóa ấy không chỉ được bảo tồn thông qua giáo dục, truyền
thông hay các hoạt động văn hóa nghệ thuật mà còn được lưu giữ, nghiên cứu, lý
giải và lan tỏa thông qua các công trình khoa học.
Đối với lĩnh vực
khoa học xã hội, mỗi bài báo khoa học có chất lượng được công bố
không đơn thuần là một sản phẩm nghiên cứu mà còn góp phần bảo tồn ký ức lịch sử,
khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc, làm sáng tỏ những giá trị đặc sắc của Việt
Nam và cung cấp những luận cứ khoa học cho việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ
giá trị văn hóa và hệ giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Theo nghĩa
đó, hệ thống tạp chí khoa học chính là một bộ phận cấu thành của hạ tầng văn
hóa tri thức quốc gia.
Cùng với việc nâng cao chất lượng học thuật, quốc tế hóa hoạt động tạp
chí khoa học cần được xác định là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Mục tiêu của quốc
tế hóa không chỉ dừng ở việc nâng cao thứ hạng tạp chí hay gia tăng số lượng
trích dẫn, mà quan trọng hơn là đưa tri thức Việt Nam tham gia bình đẳng vào
không gian học thuật toàn cầu, qua đó quảng bá hình ảnh đất nước, văn hóa, con
người và thành tựu phát triển của Việt Nam bằng những luận cứ khoa học có độ
tin cậy cao. Trong bối cảnh nhiều vấn đề về lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo,
chủ quyền quốc gia và con đường phát triển của Việt Nam vẫn tồn tại những cách
tiếp cận thiếu khách quan hoặc mang định kiến, việc tăng cường công bố bằng tiếng
Anh, mở rộng hợp tác quốc tế, xây dựng hội đồng biên tập quốc tế, nâng cao chất
lượng phản biện và từng bước tham gia các cơ sở dữ liệu uy tín như Scopus, Web
of Science hay ACI sẽ góp phần nâng cao sự hiện diện của học thuật Việt Nam
trên các diễn đàn khoa học quốc tế. Thông qua đó, những nghiên cứu về lịch sử,
văn hóa, chính sách dân tộc, tôn giáo, phát triển xã hội, xây dựng Nhà nước
pháp quyền, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế của Việt Nam được giới thiệu
rộng rãi đến cộng đồng khoa học thế giới, góp phần nâng cao vị thế khoa học Việt
Nam, tăng cường sức mạnh mềm quốc gia và hỗ trợ công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng
của Đảng từ góc độ học thuật.
Có thể khẳng định,
trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế, chất lượng học thuật, tính liêm chính
khoa học và mức độ quốc tế hóa của hệ thống tạp chí khoa học không còn đơn thuần
là những tiêu chí chuyên môn của hoạt động xuất bản, mà đã trở thành một bộ phận
quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia về tri thức, văn hóa và tư tưởng. Đầu
tư cho các tạp chí khoa học vì thế cũng chính là đầu tư cho sức mạnh mềm của Việt
Nam, đầu tư cho khả năng lan tỏa các giá trị tốt đẹp của dân tộc và góp phần bảo
vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi
số hiện nay.
Thực tiễn trong những năm gần đây, nhiều tạp chí khoa học
thuộc hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã chủ động xây dựng các
chuyên mục:
Bảo
vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù
địch; học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; nghiên
cứu, quán triệt và triển khai các nghị quyết, chủ trương của Đảng gắn với thực
tiễn phát triển đất nước. Đây không chỉ là những chuyên mục mang tính thời sự
chính trị mà đang từng bước trở thành diễn đàn học thuật quan trọng, nơi tập
hợp trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học nhằm luận giải những vấn đề lý
luận và thực tiễn đặt ra trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Khác với
các hình thức truyền thông thông thường, các bài viết đăng tải trong những
chuyên mục này được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu khoa học, khảo sát thực
tiễn, tổng kết kinh nghiệm và hệ thống luận cứ có tính học thuật cao. Thông qua
đó, các tạp chí góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng; cung cấp những bằng chứng
khoa học để nhận diện, phản bác các luận điệu xuyên tạc.
Trong bối cảnh các thế lực thù địch ngày càng gia tăng sử
dụng không gian mạng và các diễn ngôn mang màu sắc học thuật để truyền bá thông
tin sai lệch, vai trò của các chuyên mục này càng trở nên quan trọng, đây là
các sản phẩm khoa học chính thống có độ tin cậy cao, góp phần củng cố niềm tin
xã hội, nâng cao sức đề kháng tư tưởng và tăng cường hiệu quả bảo vệ nền tảng
tư tưởng của Đảng bằng sức mạnh của tri thức khoa học. Cùng với chức năng công
bố kết quả nghiên cứu, các chuyên mục về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng nói
riêng và các nội dung có chất lượng trong các tạp chí khoa học đang từng bước
trở thành bộ phận quan trọng của mặt trận tư tưởng - học thuật quốc gia, góp
phần kết nối giữa nghiên cứu khoa học, hoạch định chính sách và công tác tuyên
truyền, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong việc bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng
của Đảng trong kỷ nguyên số.
4. Phát triển hệ thống tạp chí khoa học
Việt Nam theo hướng hiện đại, hội nhập
- phục vụ hiệu quả công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của đảng
Những năm gần đây, dưới tác động của chủ trương chuyển
đổi số quốc gia và yêu cầu đổi mới hoạt động khoa học, công nghệ, hệ thống tạp
chí khoa học Việt Nam nói chung và các tạp chí thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã
hội Việt Nam nói riêng đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều tạp chí đã xây
dựng Website chuyên ngành, từng bước áp dụng phần mềm quản lý tòa soạn điện tử,
số hóa quy trình tiếp nhận, phản biện, biên tập và xuất bản bài viết. Hoạt động
công bố khoa học ngày càng được chuẩn hóa; việc cấp chỉ số DOI, xuất bản trực
tuyến và tích hợp dữ liệu trên các hệ thống tra cứu VJOL được thực hiện bài bản.
Nhờ đó, khả năng tiếp cận và lan tỏa kết quả nghiên cứu được nâng lên, góp phần
mở rộng ảnh hưởng của các tạp chí trong cộng đồng học thuật.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số vẫn còn nhiều khó
khăn. Nguồn lực tài chính và nhân lực chuyên trách tại nhiều tạp chí còn hạn
chế; hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ; website và phần mềm quản lý vẫn đang trong
quá trình hoàn thiện để hướng tới sự chuyên nghiệp và hiện đại. Một số tạp chí
vẫn duy trì các khâu xử lý bài viết theo phương thức thủ công, ảnh hưởng đến
hiệu quả quản trị và thời gian xuất bản. Việc áp dụng các chuẩn nhận diện học
thuật như DOI, ORCID, Crossref và công cụ hỗ trợ phát hiện đạo văn còn chưa
đồng đều. Đặc biệt, việc đáp ứng các yêu cầu của Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN một
cách bền vững dài hạn vẫn là thách thức đối với nhiều tạp chí chuyên ngành.
Bên cạnh đó, môi trường truyền thông số đang tạo ra áp
lực mới đối với hoạt động xuất bản khoa học. Yêu cầu chất lượng học thuật, năng
lực truyền thông khoa học, mức độ quốc tế hóa và khả năng lan tỏa tri thức ngày
càng cao trong khi nguồn lực và hạ tầng công nghệ ở nhiều đơn vị còn hạn chế.
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) làm
xuất hiện những vấn đề mới liên quan đến liêm chính học thuật như trích dẫn
không tồn tại, tài liệu tham khảo được tạo lập tự động, thiếu khả năng kiểm
chứng hoặc số liệu nghiên cứu chưa được xác thực đầy đủ. Hiện tượng này làm gia
tăng nguy cơ ảnh hưởng đến độ tin cậy của các công bố khoa học.
Đối với các tạp chí khoa học xã hội, những thách thức
trên còn gắn với yêu cầu bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng trong hoạt động
xuất bản. Các lĩnh vực: lịch sử, dân tộc, tôn giáo, văn hóa, xây dựng Đảng và
hệ thống chính trị thường chứa đựng những vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh cách
tiếp cận hoặc diễn giải khác nhau. Vì vậy, công tác biên tập, phản biện và thẩm
định nội dung ngày càng đứng trước áp lực lớn trong nhận diện, đánh giá và xử
lý các nhận định thiếu căn cứ khoa học hoặc dẫn tới những cách hiểu không phù
hợp các vấn đề liên quan đến nền tảng tư tưởng của Đảng và lợi ích quốc gia,
dân tộc.
Kết quả đạt được
cùng các hạn chế nêu trên cho thấy chuyển đổi số trong hoạt động tạp chí khoa học ở Việt Nam đã tạo được nền tảng quan trọng nhưng vẫn cần
những giải pháp đồng bộ và mang tính chiến lược hơn trong thời gian tới. Đây là
cơ sở thực tiễn để đề xuất các kiến nghị và giải pháp nhằm xây dựng hệ thống tạp
chí khoa học Việt Nam cụ thể như
sau:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển tạp chí khoa học
trong bối cảnh chuyển đổi số: Cần tiếp tục hoàn thiện
cơ chế, chính sách nhằm phát triển hệ thống tạp chí khoa học theo hướng hiện đại,
đồng bộ và phù hợp với thông lệ quốc tế. Trên tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW,
cần tháo gỡ các rào cản trong hoạt động xuất bản khoa học, đẩy mạnh hỗ trợ chuyển
đổi số, chuẩn hóa dữ liệu và hội nhập quốc tế. Có chính sách đầu tư dài hạn đối
với các tạp chí khoa học trọng điểm, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất
lượng học thuật, hạ tầng số và năng lực hội nhập.
Thứ hai, xây dựng hạ tầng xuất bản số đồng bộ và hiện đại: Năng lực cạnh tranh của tạp chí khoa học ngày càng phụ thuộc vào hạ
tầng công nghệ và khả năng kết nối dữ liệu học thuật. Vì vậy, cần thúc đẩy xây
dựng hệ thống xuất bản điện tử đồng bộ, hiện đại và liên thông giữa các cơ quan
quản lý, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và tạp chí khoa học. Các tạp chí cần
được hỗ trợ kinh phí triển khai website chuyên nghiệp, tăng cường kết nối với
các cơ sở dữ liệu khoa học trong và ngoài nước. Việc phát triển kho lưu trữ số,
nền tảng truy cập mở và hệ thống chia sẻ dữ liệu cần được quan tâm nhằm nâng
cao khả năng phổ biến kết quả nghiên cứu.
Thứ ba, phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao: Đội ngũ biên tập viên, thư ký tòa soạn, chuyên gia phản biện và cán
bộ kỹ thuật là yếu tố quyết định chất lượng cũng như khả năng hội nhập của tạp
chí khoa học. Trong thời gian tới, cần chú trọng đào tạo đội ngũ này theo hướng
chuyên nghiệp, am hiểu xuất bản khoa học quốc tế, quản trị dữ liệu số, đạo đức
xuất bản và các chuẩn mực học thuật hiện đại. Đồng thời, thu hút các nhà khoa học
có uy tín, chuyên gia quốc tế và các nhà nghiên cứu trẻ có năng lực ngoại ngữ,
kỹ năng số tham gia vào hoạt động biên tập và phản biện khoa học.
Thứ tư, thúc đẩy hội nhập quốc tế và nâng cao vị thế học thuật của
Việt Nam: Quốc tế hóa cần được xác định là một nhiệm
vụ trọng tâm của hệ thống tạp chí khoa học. Các tạp chí cần tăng cường công bố
bằng tiếng Anh, nâng cao chất lượng phản biện, xây dựng hội đồng biên tập có
tính quốc tế và từng bước tham gia các cơ sở dữ liệu, hệ thống chỉ mục uy tín. Với
lĩnh vực khoa học xã hội, quốc tế hóa không chỉ nâng cao chỉ số học thuật mà
còn quảng bá giá trị văn hóa, lịch sử và thành tựu phát triển Việt Nam thông
qua các luận cứ khoa học khách quan, qua đó nâng cao vị thế học thuật và sức mạnh
mềm quốc gia.
Thứ năm, phát huy vai trò của tạp chí khoa học trong bảo vệ nền tảng
tư tưởng của Đảng trên không gian số: Các tạp chí
khoa học cần phát huy tốt hơn vai trò cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công
tác tuyên truyền, giáo dục và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Cần quan tâm
nghiên cứu và công bố các công trình có khả năng phản bác những quan điểm sai
trái, thù địch liên quan đến lịch sử dân tộc, chủ quyền quốc gia, văn hóa, dân
tộc, tôn giáo, dân chủ, nhân quyền và con đường phát triển của Việt Nam. Việc kết
nối hiệu quả giữa tạp chí khoa học với các nền tảng truyền thông số sẽ góp phần
nâng cao sức lan tỏa của tri thức khoa học, củng cố niềm tin xã hội và tăng cường
hiệu quả công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời kỳ mới.
5. Kết luận
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới là nhiệm vụ có
ý nghĩa chiến lược, vừa mang tính thường xuyên, lâu dài, vừa đặt ra những yêu cầu
mới trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ
nhân tạo và không gian mạng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, công tác bảo vệ nền tảng
tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, báo
chí và truyền thông mà ngày càng gắn với mặt trận học thuật, nơi các tri thức
khoa học được hình thành, kiểm chứng và lan tỏa. Các tạp chí khoa học, đặc biệt
là tạp chí khoa học xã hội, không chỉ là diễn đàn công bố kết quả nghiên cứu mà
còn là thiết chế học thuật quan trọng cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định
chính sách, bảo vệ chân lý khoa học, lan tỏa các giá trị của chủ nghĩa Mác -
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng và góp phần đấu tranh với
các quan điểm sai trái, xuyên tạc dưới vỏ bọc học thuật. Trong điều kiện hiện
nay, chất lượng học thuật, năng lực số hóa và mức độ hội nhập của hệ thống tạp
chí khoa học Việt Nam đang trở thành một bộ phận quan trọng của sức mạnh mềm quốc
gia.
Những chủ trương lớn được xác định trong Văn
kiện Đại hội XIV của Đảng đã tạo cơ sở chính trị và định hướng chiến lược quan
trọng cho việc đổi mới hoạt động tạp chí khoa học theo hướng hiện đại, chuyên
nghiệp, minh bạch và hội nhập quốc tế. Xây dựng hệ thống tạp chí khoa học có
chất lượng, uy tín học thuật và khả năng lan tỏa tri thức rộng rãi không chỉ
góp phần phát triển khoa học và công nghệ mà còn trực tiếp củng cố nền tảng tư
tưởng của Đảng, phát huy sức mạnh mềm quốc gia và đóng góp thiết thực vào mục
tiêu xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng, văn minh và hạnh phúc trong kỷ
nguyên vươn mình của dân tộc./.