Ảnh: Toàn cảnh hội thảo

Hội thảo đã có sự tham dự của một số nhà khoa học tên tuổi như GS.TS. Đỗ Quang Hưng; PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tôn giáo; PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học. GS. TS. Nguyễn Quang Hưng đến từ trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội. Về phía Viện Dân tộc học và Tôn giáo học có sự tham dự của PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng, Chủ nhiệm chương trình; TS. Bùi Thị Bích Lan, Phó Viện trưởng, Phó chủ nhiệm chương trình. Ngoài ra, hội thảo còn có sự quan tâm của của  nhiều nhà khoa học trong và ngoài Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Sự tham gia của các đại biểu đã tạo điều kiện để chủ đề hội thảo được tiếp cận từ nhiều góc nhìn liên ngành chia sẻ những gợi ý khoa học cho việc thực hiện nhiệm vụ.

Ảnh: PGS.TS. Chu Văn Tuấn, TS. Ngô Quốc Đông chủ trì hội thảo

Đại đoàn kết toàn dân tộc là một truyền thống quý báu, được hình thành và bồi đắp qua lịch sử dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang làm biến đổi phương thức giao tiếp, cấu trúc quan hệ xã hội và cách thức tham gia của người dân vào đời sống cộng đồng, việc nghiên cứu sức sống của các giá trị như yêu nước, nhân ái, tương trợ, khoan dung, hòa hợp và ý thức cộng đồng đặt ra những yêu cầu mới. Không chỉ dừng lại ở nhận diện di sản tinh thần, vấn đề quan trọng là cần phải làm rõ cơ chế chuyển hóa các giá trị truyền thống thành nguồn lực củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận và kết nối các nhóm xã hội khác nhau.

Hội thảo nhận được nhiều tham luận, với nhiều hướng tiếp cận chủ đề như: chủ trương, chính sách về đại đoàn kết; cơ sở lý luận của đồng thuận và cố kết cộng đồng; vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; nguồn lực văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo; thực tiễn đoàn kết ở các cộng đồng dân tộc; và những cơ hội, thách thức từ môi trường số… Sự đa dạng về chủ đề tham luận đã góp phần tạo nên cách nhìn liên ngành, kết nối các phân tích ở tầm chính sách với những biểu hiện cụ thể của truyền thống đoàn kết trong đời sống xã hội.

Ảnh: PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương trình bày tham luận

Trong bài trình bày “Phát huy các giá trị tốt đẹp của tôn giáo nhằm tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc trong bối cảnh chuyển đổi số” của PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương đã tập trung làm rõ hai giá trị “sống tốt đời, đẹp đạo” và “hòa hợp, hòa giải”. Những giá trị này cho thấy khả năng đóng góp của các cộng đồng tôn giáo vào đời sống đạo đức, hoạt động xã hội và sự gắn bó với dân tộc. Đồng thời, môi trường số cũng đặt ra yêu cầu tăng cường hiểu biết, tôn trọng khác biệt và xây dựng những phương thức truyền thông phù hợp để phát huy nguồn lực tôn giáo một cách tích cực.

Ảnh: Thạc sĩ Nguyễn Hoài Sơn trình bày tham luận

Từ góc nhìn xã hội học, bài trình bày “Đồng thuận xã hội trong giai đoạn chuyển đổi: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của ThS. Nguyễn Hoài Sơn đến từ Viện Xã hội học và Tâm lý học đã phân tích đồng thuận trong mối quan hệ với niềm tin, vốn xã hội và năng lực quản trị. Cách tiếp cận này cho thấy đồng thuận không đơn thuần là sự vắng mặt của khác biệt, mà còn là khả năng dung hòa lợi ích, giải quyết bất đồng và duy trì những giá trị chung. Khi các tương tác xã hội ngày càng mở rộng trên không gian số, việc phát triển các mối liên kết vượt ra ngoài phạm vi gia đình, dòng họ hay cộng đồng quen thuộc trở nên đặc biệt quan trọng đối với sự bền vững của khối đại đoàn kết. Ở bình diện thể chế và chính sách, bài tham luận của TS. Nguyễn Văn Thanh và TS. Nguyễn Thị Hà về chủ trương, chính sách của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã nhấn mạnh vai trò tập hợp, đại diện, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và tăng cường đồng thuận xã hội. Đặc biệt của GS. TS. Đỗ Quang Hưng tại hội thảo đã nhấn mạnh tới việc việc kiến tạo sức mạnh đại đoàn kết ở Việt Nam từ trước đến nay đều bắt nguồn từ một động lực lớn lao bên trong lòng nhân dân mà giáo sư gọi “chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam trong lịch sử”. Bài phát biểu của GS. TS. Nguyễn Quang Hưng đã lấy những ví dụ lịch sử từ bối cảnh phong kiến, khi chính quyền chịu ảnh hưởng của Nho giáo, mô hình nhà nước thế tục trong quan hệ với tổ chức tôn giáo có thể tạo nên những đồng thuận hay xung đột xã hội.

Ngoài ra hội thảo cũng nhận được các trình bày và trao đổi thảo luận đa dạng đến từ nhiều nhà khoa học với nhiều góc nhìn khác nhau. Những tham luận được gửi đến hội thảo còn mở ra nhiều hướng tiếp cận để tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc trong bối cảnh chuyển đổi số. Các ý kiến khoa hoc đã đề cập tới vai trò của già làng, người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số; truyền thống tương trợ ở vùng biên giới; các thực hành tín ngưỡng, nghi lễ và văn hóa cộng đồng; sự gắn kết của người Tày, Nùng, Thái; cũng như việc ứng dụng bảo tàng số để lan tỏa giá trị truyền thống góp phần tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc. Những ý kiến khoa học này góp phần khẳng định rằng đại đoàn kết không phải một khái niệm trừu tượng, mà được nuôi dưỡng từ các quan hệ tương trợ, trách nhiệm và sự chia sẻ trong đời sống hằng ngày. Việc phát huy truyền thống vì vậy cần gắn với đặc điểm văn hóa, nhu cầu và điều kiện tiếp cận công nghệ của từng cộng đồng.

Từ các hướng tiếp cận nêu trên, hội thảo đặt ra một vấn đề: làm thế nào để vừa bảo tồn những truyền thống thống tốt đẹp của dân tộc, vừa đổi mới hình thức thực hành và lan tỏa chúng trong môi trường số để tăng cường khối đại đoàn kết. Chuyển đổi số mở ra khả năng lưu giữ, phổ biến tri thức văn hóa và kết nối cộng đồng vượt qua giới hạn địa lý; song cũng có thể làm gia tăng khoảng cách tiếp cận thông tin, nguy cơ sai lệch nhận thức và sự phân mảnh trong tương tác xã hội. Do đó, phát huy các truyền thống cần được đặt trong mối quan hệ với bảo đảm sự tham gia, nâng cao năng lực số, củng cố niềm tin và tôn trọng tính đa dạng văn hóa.

Có thể nói, các ý kiến của các nhà khoa học tham góp cho hội thảo đã góp phần bổ sung luận cứ khoa học hữu ích cho nhiệm vụ cấp bộ “Phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc góp phần tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc trong bối cảnh chuyển đổi số”, đồng thời gợi mở các định hướng tiếp tục nghiên cứu về cơ chế hình thành đồng thuận, vai trò của các thiết chế xã hội và phương thức phát huy nguồn lực văn hóa trong bối cảnh mới. Đây cũng là cơ sở để xem xét những giải pháp phù hợp nhằm tăng cường liên kết giữa các cộng đồng dân tộc, tôn giáo và các tầng lớp nhân dân, gắn bảo tồn phát huy các truyền thống tốt đẹp với việc tăng cường khối đại đoàn kết và phát triển bền vững.

Ảnh: GS.TS. Nguyễn Quang Hưng trao đổi, thảo luận tại hội thảo

Ảnh: GS.TS. Đỗ Quang Hưng trao đổi, thảo luận tại hội thảo