Ảnh: HT. Thích Quảng Tùng và GS.TS. Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng trường Đại học xã hội và Nhân văn Hà Nội cắt băng khai mạc Triển lãm tư liệu

Hội thảo là hoạt động khoa học có ý nghĩa nhân dịp kỷ niệm 45 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam và quá trình Phật giáo Hải Phòng đồng hành cùng dân tộc trong thời kỳ đổi mới và hội nhập. Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu, giảng viên, các vị Tăng, Ni, Phật tử cùng các cơ quan quản lý, nghiên cứu về tôn giáo và văn hóa tham dự. Hội thảo ghi nhận một con số ấn tượng về mặt học thuật với hơn 140 bài tham luận được gửi về, trong đó Ban Tổ chức đã lựa chọn hơn 120 tham luận chất lượng để in trong bộ Kỷ yếu dày 2 tập với gần 1.800 trang với bốn nhóm chủ đề lớn như: 1) Phật giáo góp phần vào thành công sự nghiệp xây dựng và phát triển của thành phố Hải Phòng trong 45 năm, giai đoạn 1981-2026; 2) Lịch sử hình thành, phát triển của Phật giáo Hải Phòng, thực trạng di sản tư liệu của Phật giáo Hải Phòng: hướng tiếp cận và phát huy giá trị; 3) Đóng góp của Tăng Ni, Phật tử trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, phát triển thành phố Hải Phòng, thành tựu của các ban trong Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hải Phòng; 4) Định hướng phát triển của Phật giáo Hải Phòng sau sáp nhập, phát huy nguồn lực Phật giáo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc nói chung, phát triển bền vững thành phố Hải Phòng nói riêng.

Ảnh: Hoà thượng Thích Quảng Tùng giới thiệu Tư liệu sách văn hiến về Hải Phòng ở nước ngoài tại Triển lãm tư liệu.

Điểm nhấn khác biệt của Hội thảo khoa học năm 2026 là việc Khai mạc “Không gian Triển lãm Tư liệu Văn hiến Phật giáo Hải Phòng”. Sau hơn một năm dày công nghiên cứu và sưu tầm tại các thư viện trong và ngoài nước, hệ thống mộc bản, văn bia Hán Nôm và các di vật văn hiến quý giá đã được ra mắt công chúng. Có thể thấy, Phật giáo xứ Đông là một bộ phận cốt yếu và mang tính nền tảng trong dòng chảy lịch sử Phật giáo Việt Nam.

  Ảnh: Cận cảnh một số bản mộc bản Kinh Phật, tư liệu tiêu biểu được trưng bày tại triển lãm

Hội thảo đã dành hai phiên để trao đổi và phân tích sâu sắc về tinh thần nhập thế và vai trò đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Hải Phòng trong tiến trình đổi mới đất nước. Từ phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”, Phật giáo địa phương đã chuyển hóa giá trị từ bi thành nguồn lực xã hội thực tiễn. Đặc biệt, sau sự kiện sáp nhập Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Hải Dương vào thành phố Hải Phòng (thời điểm tháng 7/2025), quy mô của Giáo hội đã mở rộng lên tới gần 1.900 ngôi chùa và trên 1.000 Tăng, Ni. Một số bài viết nhấn mạnh vai trò của Phật giáo trong công tác an sinh xã hội, giáo dục đạo đức cộng đồng, bảo tồn di sản văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa đô thị. Đồng thời, nhiều nghiên cứu cũng đề cập đến các vấn đề mới như chuyển đổi số trong hoạt động Phật sự, truyền thông Phật giáo, phát huy nguồn lực tôn giáo phục vụ phát triển bền vững và thích ứng với quá trình đô thị hóa hiện nay. Từ góc nhìn nghiên cứu, Hội thảo cho thấy xu hướng ngày càng rõ trong việc nhìn nhận tín ngưỡng, tôn giáo không chỉ như một hiện tượng mà còn như một nguồn lực văn hóa - xã hội có khả năng tham gia vào phát triển bền vững. Các số liệu được công bố tại hội thảo cho thấy đóng góp không nhỏ của Phật giáo trong công tác an sinh xã hội: Riêng năm 2025, tổng giá trị hoạt động từ thiện đạt trên 72 tỷ đồng. Phật giáo không chỉ hỗ trợ người nghèo, nạn nhân bão Yagi mà còn thiết lập các “cột mốc tâm linh” khẳng định chủ quyền tại các đảo tiền tiêu như Bạch Long Vĩ, Cát Bà.

Bên cạnh hoạt động tham luận, Hội thảo còn tạo cơ hội trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu trẻ, các chuyên gia và đại biểu tham dự về phương pháp tiếp cận nghiên cứu Phật giáo đương đại. Các trao đổi tại Hội thảo cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn đối với các hướng nghiên cứu liên ngành, đặc biệt là nghiên cứu tôn giáo trong mối quan hệ với phát triển xã hội, quản trị văn hóa và truyền thông số.

Hội thảo đã đề cập tới hướng  Tiếp cận quan hệ (Relational Approach) trong nghiên cứu tôn giáo  Điều này thể hiện rõ ở tham luận của GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu (chủ đề 4). Cách tiếp cận này đề xuất nhìn nhận Phật giáo không chỉ như một hệ thống giáo lý tĩnh tại mà là một Relational Buddhism, một thực thể sống động, vận hành thông qua các mạng lưới liên kết giữa con người, cộng đồng, môi trường và thế giới thiêng. Bên cạnh bài viết của GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu, PGS.TS. Bùi Thị Thanh Mai cũng vận dụng cách tiếp cận quan hệ để lý giải Phật giáo Hải Phòng trong mạng lưới sông, biển và giao thương (chủ đề 1), qua đó lý giải cách các thiết chế và thực hành tôn giáo được định hình bởi điều kiện sinh thái và các tương tác kinh tế trong môi trường duyên hải. Điều này phản ánh xu hướng mở rộng phạm vi nghiên cứu Phật giáo từ lịch sử, tư tưởng sang các vấn đề xã hội đương đại như phát triển cộng đồng, giáo dục, du lịch văn hóa, công tác xã hội và quản trị tôn giáo trong không gian số. Hội thảo cũng góp phần bổ sung thêm nguồn tư liệu nghiên cứu về Phật giáo Hải Phòng nói riêng và Phật giáo Việt Nam đương đại nói chung. Kỷ yếu Hội thảo là một nguồn tư liệu học thuật phong phú, phản ánh tương đối toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến Phật giáo Hải Phòng trong tiến trình đồng hành cùng dân tộc suốt 45 năm qua. 

         Phát biểu tổng kết sự kiện, GS.TS. Đỗ Quang Hưng đã đề xuất một khái niệm mới mang tính định hướng: “Phật giáo thông minh”. Ông nhận định Phật giáo Hải Phòng mang đặc trưng của mô hình đô thị cảng hiện đại, gắn bó với đời sống công nghiệp tương tự như ở Hồng Kông hay Đài Loan. Giáo sư nhấn mạnh yêu cầu chuyển dịch sang thực hành “tâm linh thế tục”, nơi tín đồ tìm kiếm sự giải thoát ngay trong đời sống thường nhật. Đồng thời, hội thảo cũng gợi mở về vai trò của người cư sĩ như là hình ảnh tương lai của đạo Phật, những người sẽ trở thành chủ thể chủ động tham gia vào quản trị xã hội và tôn giáo trong kỷ nguyên số.

Thông qua Hội thảo kỷ niệm 45 năm Phật giáo Hải Phòng có thể thấy nghiên cứu về Phật giáo hiện nay không chỉ là nơi tổng kết quá khứ mà còn gợi mở ra những không gian tri thức đương đại.

GS.TS. Đỗ Quang Hưng - Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tôn giáo phát biểu tổng kết Hội thảo