Nhìn nhận văn hóa như một nguồn lực phát triển

Một trong những đóng góp nổi bật của đề tài là tiếp cận văn hóa không chỉ như đối tượng bảo tồn mà còn như một dạng “vốn văn hóa” có khả năng chuyển hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội và góp phần bảo đảm an ninh, chính trị ở khu vực biên giới. Trên cơ sở vận dụng các lý thuyết về tiếp biến văn hóa, lai ghép văn hóa, vốn văn hóa và phát triển bền vững, nghiên cứu đã khảo sát toàn diện các thành tố văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể và lối sống của cư dân tại ba tuyến biên giới đất liền Việt Nam. Kết quả cho thấy các cộng đồng vùng biên giới đang sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, không chỉ có giá trị trong duy trì bản sắc mà còn có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển. Các di sản kiến trúc, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực và lối sống đã trở thành cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng sản phẩm đặc trưng địa phương, phục hồi ngành nghề truyền thống và tạo sinh kế tại chỗ. Qua đó, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò như một nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao thu nhập, giảm nghèo và cải thiện chất lượng sống cho người dân ở các địa bàn biên giới.

Văn hóa và vai trò của “sức mạnh mềm” nơi biên cương

Không chỉ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, nghiên cứu còn cho thấy văn hóa giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh, chính trị ở khu vực biên giới. Các thiết chế xã hội truyền thống như già làng, trưởng bản, luật tục, cùng hệ thống tín ngưỡng và nghi lễ cộng đồng tiếp tục là những cơ chế điều chỉnh xã hội hiệu quả, góp phần duy trì trật tự, giải quyết mâu thuẫn ở cơ sở và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Đồng thời, các di tích lịch sử, biểu tượng văn hóa - dân tộc và hoạt động văn hóa cộng đồng góp phần bồi đắp ý thức quốc gia, nâng cao nhận thức về chủ quyền lãnh thổ và tăng cường sự đồng thuận xã hội. Trong bối cảnh gia tăng các tác động xuyên biên giới và nguy cơ lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo, văn hóa để gây mất ổn định, văn hóa còn đóng vai trò như một “lá chắn mềm”, góp phần nâng cao sức đề kháng của cộng đồng trước các ảnh hưởng tiêu cực từ bên ngoài. Kết quả nghiên cứu qua đó khẳng định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là một nguồn lực quan trọng trong xây dựng “thế trận lòng dân”, bảo đảm ổn định chính trị và bảo vệ vững chắc khu vực biên giới quốc gia.

Những thách thức đặt ra đối với văn hóa vùng biên giới

Bên cạnh những giá trị và tiềm năng to lớn, nghiên cứu cũng chỉ ra nhiều thách thức trong bảo tồn và phát huy văn hóa các cộng đồng cư dân vùng biên giới. Nổi bật là khoảng cách giữa bảo tồn và khai thác giá trị văn hóa phục vụ phát triển. Mặc dù nhiều loại hình văn hóa truyền thống vẫn được duy trì trong đời sống cộng đồng, khả năng chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế và sinh kế bền vững còn hạn chế. Đồng thời, dưới tác động của toàn cầu hóa, giao lưu xuyên biên giới và truyền thông số, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, trong khi mức độ gắn bó của thế hệ trẻ với văn hóa tộc người có xu hướng suy giảm. Tính mở của không gian biên giới cũng làm gia tăng sự xâm nhập của các luồng văn hóa và thông tin đa dạng, bao gồm cả những nội dung sai lệch hoặc các hiện tượng tôn giáo mới có thể tác động đến nhận thức và đời sống xã hội của cộng đồng. Bên cạnh đó, quá trình thương mại hóa văn hóa nếu thiếu định hướng phù hợp có thể làm suy giảm tính nguyên gốc và giá trị thiêng của các thực hành văn hóa truyền thống, từ đó ảnh hưởng đến vai trò cố kết cộng đồng và chức năng ổn định xã hội vốn có của văn hóa tộc người.

Từ bảo tồn văn hóa đến phát triển bền vững vùng biên giới đất liền

Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, đề tài đề xuất tiếp cận văn hóa các cộng đồng cư dân vùng biên giới đất liền như một trụ cột của phát triển bền vững, trong đó văn hóa không chỉ là đối tượng bảo tồn mà còn là nguồn lực nội sinh cần được tích hợp vào các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển du lịch, kinh tế cửa khẩu, thương mại biên giới và các ngành kinh tế dựa trên tài nguyên văn hóa. Nghiên cứu đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc kiểm kê, tư liệu hóa, số hóa và phục dựng di sản văn hóa nhằm tạo cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách phù hợp với đặc điểm của từng cộng đồng và từng vùng biên giới. Kết quả nghiên cứu cũng khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng trong quá trình bảo tồn và phát huy văn hóa, bởi chỉ khi các giá trị văn hóa được duy trì trong đời sống thực tiễn của cộng đồng, chúng mới có thể chuyển hóa thành nguồn lực phát triển bền vững. Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò của các thiết chế văn hóa truyền thống, kết hợp với các phương thức quản trị hiện đại, tăng cường giáo dục văn hóa – lịch sử và nâng cao năng lực thích ứng văn hóa cho thế hệ trẻ được xem là những điều kiện quan trọng nhằm củng cố sức mạnh nội sinh, tăng cường khả năng chống chịu xã hội và góp phần bảo đảm ổn định, phát triển bền vững ở khu vực biên giới đất liền Việt Nam.

Mở rộng luận cứ khoa học cho phát triển vùng biên giới trong giai đoạn mới

Với cách tiếp cận liên ngành và nguồn dữ liệu thực địa phong phú, đề tài đã góp phần làm rõ đặc trưng văn hóa của các cộng đồng cư dân vùng biên giới đất liền Việt Nam, đồng thời chỉ ra vai trò của văn hóa như một nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, chính trị và củng cố sức mạnh mềm quốc gia. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn cho nghiên cứu văn hóa vùng biên mà còn cung cấp những luận cứ khoa học có giá trị cho công tác hoạch định chính sách, quản lý văn hóa và phát triển bền vững ở khu vực biên giới.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với những cơ hội và thách thức đan xen, nghiên cứu tiếp tục khẳng định văn hóa không chỉ là di sản của quá khứ mà còn là nguồn lực chiến lược cho tương lai. Khi được nhận diện đầy đủ, bảo tồn hiệu quả và phát huy phù hợp, văn hóa sẽ trở thành động lực nội sinh quan trọng, góp phần xây dựng các vùng biên giới ổn định, giàu bản sắc, phát triển bền vững và giữ vững chủ quyền, an ninh quốc gia.