Đền Cửa Ông là nơi thờ Hưng Nhượng vương Trần Quốc Tảng cùng các tướng lĩnh và tôn thất nhà Trần. Quần thể di tích gồm các khu đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, phân bố theo địa hình sườn núi, hướng ra vịnh Bái Tử Long, tạo nên một không gian văn hóa – tâm linh đặc sắc. Không gian thờ tự được tổ chức trang nghiêm, hệ thống kiến trúc và tượng thờ mang giá trị lịch sử, nghệ thuật, đồng thời thể hiện sâu sắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Việc được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt cùng với lễ hội truyền thống được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng khẳng định giá trị và vị thế của di tích trong đời sống văn hóa hiện nay.

Ảnh 1: Thần điện thờ Đức Ông Trần Quốc Tảng cùng các vị tướng lĩnh và tôn thất nhà Trần (Nguồn:Trần Anh Châu)

Từ khảo sát thực tế của đoàn công tác, tại di tích cho thấy: Các hoạt động tu bổ, tôn tạo và tổ chức lễ hội tại đây chủ yếu được triển khai trên cơ sở huy động nguồn tài chính từ công đức và các nguồn tài trợ hợp pháp. Việc quản lý và sử dụng các nguồn lực này cơ bản được thực hiện theo hướng công khai, minh bạch, góp phần cải thiện cơ sở hạ tầng, duy trì hoạt động thường xuyên của di tích, đồng thời hỗ trợ một số hoạt động xã hội tại địa phương.

Cùng với đó, hệ thống tín ngưỡng thờ các nhân vật lịch sử nhà Trần đã và đang tạo dựng một nền tảng giá trị tinh thần bền vững. Những giá trị như tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng,  hành vi hướng thiện không chỉ được thể hiện trong nghi lễ mà còn thấm sâu vào đời sống thường nhật, góp phần định hướng hành vi xã hội và củng cố sự gắn bó của cư dân với không gian cư trú.

Ảnh 2, 3: Phỏng vấn sâu tại đền Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh. (Nguồn: Trần Anh Châu)

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là một yếu tố quan trọng trong quá trình vận hành di tích. Người dân không chỉ là chủ thể thực hành nghi lễ mà còn trực tiếp tham gia vào các hoạt động dịch vụ phục vụ du khách, qua đó tạo sinh kế gắn với di sản, đồng thời góp phần duy trì và lan tỏa các giá trị văn hóa – tín ngưỡng trong đời sống xã hội.

Hoạt động lễ hội tại đền, đặc biệt vào các dịp tháng 2 và tháng 8 âm lịch với nghi thức rước Đức Ông trên cả đường bộ và đường thủy, đã tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng quy mô lớn. Những hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn thu hút đông đảo du khách, qua đó đóng góp đáng kể vào sự phát triển của các dịch vụ địa phương.

Ảnh 4, 5: Lễ hội đền Cửa Ông năm 2026  (Nguồn: Nguyễn Duy Thanh - phó Trưởng ban QLDTLSQGĐB đền Cửa Ông)

Từ những quan sát thực tế, có thể thấy tín ngưỡng tại Đền Cửa Ông đang được vận hành theo hướng gắn kết giữa bảo tồn và phát triển. Các giá trị văn hóa – tâm linh không tồn tại tách biệt mà đang từng bước được chuyển hóa thành những yếu tố có khả năng tham gia vào các quá trình kinh tế – xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch văn hóa và xây dựng bản sắc địa phương.

Ảnh 6: Đoàn công tác tại đền Cửu Ông

Bên cạnh những kết quả đạt được, khảo sát cũng cho thấy một số vấn đề cần tiếp tục quan tâm như: đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý di tích và công đức; tăng cường hơn nữa minh bạch thông tin; phân định rõ giữa hoạt động tín ngưỡng và dịch vụ du lịch nhằm hạn chế xu hướng thương mại hóa; đồng thời gắn kết việc thực hành tín ngưỡng với bảo vệ môi trường và định hướng phát triển bền vững.

             Kết quả khảo sát tại Đền Cửa Ông là cơ sở thực tiễn quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích sâu hơn về cơ chế vận hành và chuyển hóa giá trị tín ngưỡng trong bối cảnh hiện nay, từ đó đề xuất các khuyến nghị phù hợp phục vụ mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.