Mở đầu

Đại hội Đảng lần thứ XIII đã đề ra những chủ trương, đường lối quan trọng đối với công tác đối ngoại. Văn kiện Đại hội cũng lần đầu tiên đề ra định hướng “Xây dựng nền ngoại giao toàn diện, hiện đại với ba trụ cột là đối ngoại đảng, ngoại giao nhà nước và đối ngoại nhân dân”.^[1] Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc, mang tính bước ngoặt với sự chuyển dịch cấu trúc quyền lực, cạnh tranh địa chính trị và các thách thức an ninh, Đảng và Nhà nước ta đã đúc kết và khẳng định một trường phái ngoại giao đặc sắc: "ngoại giao cây tre". Đây không chỉ là một thuật ngữ mang tính hình tượng văn hóa mà còn là sự khái quát lý luận dựa trên thực tiễn lịch sử, thể hiện tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh chính trị của dân tộc Việt Nam trong quan hệ quốc tế hiện nay.

Trường phái ngoại giao cây tre Việt Nam mang đậm triết lý và bản sắc dân tộc. Hình ảnh cây tre biểu trưng cho sự kiên cường, dẻo dai và bình dị trở thành nguồn cảm hứng và cơ sở lý luận cho phương thức đối ngoại quốc gia.^[2] Cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng, người đặt nền móng lý luận hiện đại cho trường phái này, đã khẳng định tại Hội nghị Đối ngoại toàn quốc năm 2021 ngoại giao Việt Nam phải giống như cây tre: rễ sâu, thân chắc, cành mềm.^[3] Điều này tạo nên một thực thể vững vàng trước thử thách, có khả năng thích nghi với các biến chuyển của thời đại, từ đó bảo vệ vững chắc lợi ích quốc gia - dân tộc trong mọi tình huống.

1.     Cội nguồn tư tưởng và bản sắc văn hóa của ngoại giao cây tre

Để hiểu rõ vai trò và sức mạnh của ngoại giao cây tre, cần phải phân tích cội nguồn văn hóa và nền tảng tư tưởng đã tạo nên bản sắc này. Cây tre từ lâu đã gắn bó với đời sống của người Việt Nam, xuất hiện trong các câu chuyện dân gian như Thánh Gióng dùng tre đánh giặc, tượng trưng cho sức mạnh nội sinh văn hóa dân tộc. Hình tượng này đã phản ánh cốt cách con người Việt Nam: kiên cường mà mềm dẻo, bản lĩnh mà linh hoạt.

Nền tảng lý luận của ngoại giao cây tre bắt nguồn từ truyền thống ngoại giao của cha ông với triết lý "hòa mục bên trong, hòa hiếu bên ngoài", lấy chính nghĩa để thuyết phục lòng người. Trong lịch sử, Việt Nam là quốc gia luôn phải đối mặt với áp lực từ các cường quốc, do đó sự khéo léo trong ngoại giao không phải là yếu thế mà là nghệ thuật để tồn tại và phát triển. Tư tưởng này được nâng tầm thành khoa học và nghệ thuật dưới thời đại Hồ Chí Minh với phương châm "Dĩ bất biến ứng vạn biến", giữ cái không thay đổi là lợi ích quốc gia để ứng phó với sự biến đổi của thời cuộc.

Sự kết hợp giữa triết lý phương Đông và chủ nghĩa Mác - Lênin đã tạo nên một thế giới quan đối ngoại độc đáo. Sự vững chắc (cương) và linh hoạt (nhu) không loại trừ nhau mà có mối quan hệ biện chứng; nếu chỉ uyển chuyển mà không vững ở gốc thì bão tố sẽ làm bật rễ, nếu chỉ cứng nhắc mà không linh hoạt thì thân cây sẽ gãy. Điều này giải thích tại sao Việt Nam kiên định về nguyên tắc nhưng sáng tạo về sách lược trong quan hệ quốc tế.

Trường phái ngoại giao cây tre được xây dựng trên một cấu trúc ba phần chặt chẽ, tạo nên sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa tư tưởng và hành động.

Gốc vững là nền tảng của sự kiên định và chính nghĩa

Phần "gốc" của cây tre ngoại giao chính là thực lực của đất nước và lợi ích của quốc gia - dân tộc. Gốc vững nghĩa là thực lực của ta phải mạnh. Trong quan hệ quốc tế, thực lực không chỉ là sức mạnh kinh tế hay quân sự, mà còn là chính nghĩa, niềm tin của nhân dân và sự ổn định của chế độ xã hội chủ nghĩa. Đây là ranh giới đỏ mà Việt Nam kiên quyết không nhân nhượng trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Sự vững chắc của gốc rễ còn nằm ở truyền thống tự lực, tự cường và sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam đối với công tác đối ngoại.^[4] Chính sự lãnh đạo thống nhất này giúp chính sách đối ngoại của Việt Nam luôn giữ được tính nhất quán, không chao đảo trước các áp lực từ bên ngoài hay những biến động của tình hình thế giới. Gốc vững giúp cây tre bám chặt vào lòng đất mẹ, lấy nguồn nhựa sống từ lịch sử và văn hóa dân tộc để vươn mình ra thế giới.

Thân chắc biểu hiện bản lĩnh tự chủ trong thế giới biến động

"Thân" của cây tre đại diện cho sự kiên định, bản lĩnh trước mọi thử thách. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, thân tre chắc giúp Việt Nam duy trì được cân bằng chiến lược, không rơi vào thế đối đầu cực đoan hay bị cuốn vào vòng xoáy của các cường quốc. Biểu hiện cụ thể của "thân chắc" chính là chính sách quốc phòng "bốn không", được khẳng định trong Sách trắng Quốc phòng năm 2019.

Chính sách này không chỉ là lời cam kết hòa bình mà còn là sự khẳng định về một quốc gia tự chủ, không chọn bên mà chọn chính nghĩa. Thân tre bền bỉ giúp Việt Nam chịu đựng được các cú sốc kinh tế và chính trị toàn cầu, từ đại dịch COVID-19 cho đến các cuộc khủng hoảng năng lượng và lương thực.

Cành uyển chuyển là nghệ thuật thích ứng linh hoạt

"Cành" tre thể hiện tư duy linh hoạt, mềm dẻo trong phương pháp và sách lược đối ngoại. Việt Nam không áp dụng cách tiếp cận cứng nhắc, giáo điều mà luôn chủ động điều chỉnh phương thức ứng xử để thích nghi với từng đối tác, từng hoàn cảnh cụ thể. Sự linh hoạt này giúp quốc gia hóa giải được nhiều sức ép phức tạp, tránh bị cô lập và luôn tạo ra được dư địa để đàm phán, hợp tác. Nghệ thuật "biết mình, biết người", "biết thời, biết thế" là biểu hiện sinh động của cành lá uyển chuyển.^[5] Khi môi trường quốc tế khó khăn, ngoại giao cây tre biết chắt lọc cơ hội; khi thuận lợi, biết tỏa sáng để nâng cao vị thế đất nước. Sự mềm mại ở cành không có nghĩa là yếu đuối, mà là sự dẻo dai để uốn cong trước bão tố mà không bị gãy, để rồi sau bão lại vươn lên mạnh mẽ.

2.     Vai trò của ngoại giao cây tre trong việc gìn giữ hòa bình và ổn định

Mục tiêu của ngoại giao cây tre là gìn giữ môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước. Trong một thế giới đầy những xung đột cục bộ và nguy cơ chiến tranh, Việt Nam đã thực hiện thành công vai trò này thông qua các sách lược đa dạng.

Xử lý quan hệ với các nước lớn và cân bằng chiến lược

Ngoại giao cây tre giúp Việt Nam xử lý hài hòa quan hệ với các nước láng giềng và các cường quốc, nơi luôn tiềm ẩn cả cơ hội lẫn thách thức. Việc duy trì quan hệ tốt với cả Mỹ, Trung Quốc, Nga và EU mà không bị rơi vào thế "chọn bên" là một minh chứng cho sự thành công của trường phái này. Việt Nam đã nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện với nhiều cường quốc, tạo ra một mạng lưới đan xen lợi ích, giúp "đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, xung đột từ sớm, từ xa".^[6]  Đặc biệt, trong vấn đề Biển Đông, Việt Nam đã vận dụng nhuần nhuyễn sự kiên quyết về nguyên tắc và linh hoạt về sách lược. Một mặt, Việt Nam phản đối mạnh mẽ các hành vi xâm phạm chủ quyền trên cơ sở UNCLOS 1982, mặt khác vẫn duy trì các kênh đối thoại, giữ gìn hòa bình để tập trung phát triển kinh tế. Đây chính là sự thể hiện của "gốc vững" trong bảo vệ chủ quyền và "cành mềm" trong ứng xử ngoại giao.

Đóng góp vào hòa bình và an ninh quốc tế

Ngoại giao cây tre không chỉ hướng tới lợi ích quốc gia mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm quốc tế. Việt Nam đã tích cực tham gia các tổ chức quốc tế, khu vực và các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc. Việc cử hàng trăm quân nhân tham gia các phái bộ tại Nam Sudan hay Cộng hòa Trung Phi giúp nâng cao vị thế quốc gia và khẳng định Việt Nam là một điểm sáng về hòa bình và nhân đạo. Sự hiện diện của Việt Nam tại Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, các diễn đàn đa phương như ASEAN, APEC, G20 đã khẳng định vai trò kiến tạo, đóng góp tích cực vào việc giải quyết các thách thức toàn cầu. Việt Nam đã trở thành một thành viên có trách nhiệm, chủ động đề xuất các sáng kiến như "Diễn đàn tương lai ASEAN", góp phần định hình tương lai của khu vực theo hướng hòa bình và bền vững.

3.     Ngoại giao cây tre là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế

Chính sách đối ngoại bên cạnh bảo vệ chủ quyền còn phải phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội. Ngoại giao kinh tế, dưới sự dẫn dắt của triết lý cây tre, đã trở thành một trụ cột quan trọng, giúp Việt Nam thu hút các nguồn lực quốc tế để vươn mình trở thành một nền kinh tế năng động.

Ngoại giao kinh tế giúp thu hút nguồn lực chất lượng cao

Ngoại giao kinh tế đã đồng hành cùng sự phát triển của đất nước từ thời kỳ phá thế bao vây cấm vận đến lúc hội nhập quốc tế. Với phương châm chủ động, tích cực, ngành ngoại giao đã nỗ lực vận động, thu hút vốn FDI, viện trợ ODA và tiếp cận công nghệ tiên tiến.^[7] Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu khu vực về thu hút FDI, vốn giải ngân đạt mức kỷ lục trong những năm gần đây. Sự linh hoạt trong ngoại giao đã giúp Việt Nam đàm phán và ký kết thành công hàng loạt hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP, mở ra thị trường rộng lớn, giúp kim ngạch xuất nhập khẩu của đất nước liên tục tăng trưởng, đưa Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế có quy mô thương mại hàng đầu thế giới.^[8]

Ngoại giao công nghệ và tương lai số

Đứng trước cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, ngoại giao cây tre đã nhanh chóng thích nghi bằng việc đẩy mạnh ngoại giao công nghệ. Việc nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với các cường quốc công nghệ như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc tạo tiền đề cho sự hợp tác trong các lĩnh vực mang tính đột phá như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng xanh. Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Nvidia, Intel, Samsung để xây dựng hệ sinh thái bán dẫn toàn cầu. Ngoại giao ngoài mang về vốn còn mang về tri thức quản trị và công nghệ sản xuất hiện đại. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, tập trung vào sản xuất, chế tạo là thành quả của quá trình ngoại giao kinh tế bền bỉ, giúp nâng cao năng suất tổng hợp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.^[9]

4.     Những dấu ấn và thành tựu trong giai đoạn mới

Giai đoạn 2021-2025 được coi là thời điểm rực rỡ của ngoại giao Việt Nam với những thành tựu mang ý nghĩa lịch sử, củng cố vững chắc thế và lực của đất nước trên trường quốc tế.

Mạng lưới đối tác chiến lược toàn diện rộng khắp

Chưa bao giờ vị thế của Việt Nam lại cao như hiện nay. Chỉ trong một thời gian ngắn, Việt Nam đã liên tục nâng cấp quan hệ lên mức cao nhất với các cường quốc hàng đầu thế giới. Tính đến tháng 2 năm 2025, danh sách 10 đối tác chiến lược toàn diện của Việt Nam bao gồm những quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn nhất ở cả phương Đông và phương Tây.^[10]

Việc thiết lập quan hệ ở mức cao nhất với cả 5 nước thường trực Hội đồng bảo an Liên Hợp Quốc là một kỳ tích ngoại giao, minh chứng cho sự linh hoạt và bản lĩnh của trường phái ngoại giao cây tre.

Nâng tầm vị thế kiến tạo trong ASEAN và quốc tế

Năm 2024-2025 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của Việt Nam trong vai trò dẫn dắt các chương trình nghị sự khu vực. Diễn đàn Tương lai ASEAN do Việt Nam khởi xướng đã trở thành một cơ chế đối thoại quan trọng, thu hút sự tham gia của hàng trăm đại biểu quốc tế và các lãnh đạo cấp cao. Điều này cho thấy Việt Nam vừa là thành viên tích cực vừa trở thành nhân tố định hình các luật chơi chung. Việt Nam cũng ghi dấu ấn đậm nét tại Liên Hợp Quốc khi đóng góp tích cực vào các vấn đề an ninh mạng, chống tội phạm xuyên quốc gia và thúc đẩy các mục tiêu phát triển bền vững. Những nỗ lực này đã đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) cao, đứng thứ 44 trên thế giới và giữ vị trí top 3 trong ASEAN năm 2025.^[11]

Thành công của ngoại giao cây tre còn bắt nguồn từ bài học về việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Sự kết hợp này tạo ra một vòng xoáy tích cực: ngoại giao kiến tạo môi trường thuận lợi cho kinh tế phát triển; kinh tế phát triển lại gia tăng thực lực để ngoại giao có tiếng nói có trọng lượng hơn trên trường quốc tế.

5.     Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng và bản sắc ngoại giao

Một trong những hiểu lầm thường gặp là coi ngoại giao cây tre là sự ba phải, thiếu quyết đoán. Thực tế, sự linh hoạt trong ngoại giao cây tre không đồng nghĩa với việc không có quan điểm. Việt Nam kiên trì chính sách "không chọn phe" nhưng luôn "chọn chính nghĩa" và thượng tôn luật pháp quốc tế. Khi lợi ích quốc gia bị xâm phạm, như trong vấn đề chủ quyền biển đảo, gốc tre vững chắc sẽ thể hiện sự kiên cường, đấu tranh không khoan nhượng bằng các biện pháp chính trị và pháp lý. Trường phái này cho phép Việt Nam giữ được thế chủ động, không để bên ngoài chi phối đường lối đối ngoại của mình. Đây là biểu hiện của sự tự chủ chiến lược: có thể chơi với tất cả các bên nhưng không lệ thuộc vào bên nào.

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và sự chống phá của các thế lực thù địch, việc bảo vệ tính chính nghĩa và bản sắc của ngoại giao cây tre là nhiệm vụ cấp thiết. Nhiều thông tin xuyên tạc đã cố tình lèo lái dư luận hiểu sai về ngoại giao cây tre, coi đây là chính sách "cơ hội" hay "đu đưa" giữa các nước lớn.^[12] Tuy nhiên, thực tiễn đã chứng minh ngoại giao cây tre là một sự lựa chọn chiến lược có căn cứ khoa học và thực tiễn sâu sắc. Nó dựa trên lợi ích quốc gia và hòa bình thế giới, không phải sự trục lợi ngắn hạn. Việc thấm nhuần bản sắc văn hóa và chính nghĩa của dân tộc chính là bức tường lửa ngăn chặn các luận điệu sai trái. Ngoại giao cây tre là một thành tố tạo ra sức mạnh mềm cho dân tộc, giúp cộng đồng quốc tế hiểu đúng về con người và chính sách của Việt Nam, một quốc gia khao khát hòa bình nhưng không run sợ trước cường quyền.

Kết luận

Bước vào giai đoạn mới, ngoại giao cây tre tiếp tục là "kim chỉ nam" để Việt Nam thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Việt Nam đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Để hiện thực hóa khát vọng này, ngoại giao phải tiếp tục đóng vai trò tiên phong trong việc giữ vững môi trường hòa bình và thu hút nguồn lực phát triển. Ngoại giao cây tre sẽ tiếp tục linh hoạt trong việc thích ứng với các cấu trúc an ninh mới, các liên minh kinh tế mới và các cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra. Sự vững chắc của "gốc" sẽ bảo đảm đất nước không bị chệch hướng, trong khi sự uyển chuyển của "cành" sẽ giúp Việt Nam chớp lấy những cơ hội vàng từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng và cuộc đua công nghệ toàn cầu.

Nhìn lại lịch sử, bài học lớn của ngoại giao cây tre chính là sự kiên định trong tâm thế và linh hoạt trong hành động. Việt Nam sẽ tiếp tục là một người bạn chân thành, một đối tác tin cậy và một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Hình ảnh cây tre Việt Nam sẽ mãi là biểu tượng cho sức sống và sự vươn lên không ngừng của dân tộc Việt Nam. Đường lối "ngoại giao cây tre" là một sáng tạo lý luận độc đáo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phản ánh tư duy chiến lược sắc sảo và bản lĩnh chính trị vững vàng. Nó không chỉ là công cụ để bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn là cầu nối để Việt Nam hội nhập sâu rộng, đóng góp vào hòa bình và thịnh vượng của nhân loại.

Tài liệu tham khảo

1.Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam, Bộ quốc phòng (2019), Quốc phòng Việt Nam 2019, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

2.  Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập 1, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.